Το παιδί κλαίει. Ή φωνάζει. Μπορεί να έχει κλειστεί στο δωμάτιό του. Δεν θέλει να μιλήσει. Είναι μια δύσκολη περίσταση ή, πιο σωστά, μια απαιτητική κατάσταση.
Είναι εκείνη η στιγμή που προσπαθούμε να βρούμε τα λόγια για να προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εξήγηση. Θέλουμε να διορθώσουμε το πρόβλημα, να ηρεμήσουμε την κατάσταση. Γίνονται προσπάθειες. Και συνήθως… δεν λειτουργούν. Προσπαθείς να εξηγήσεις, όμως δεν ακούει. Προσφέρεις λύσεις, θυμώνει περισσότερο.
Μπροστά στα έντονα συναισθήματα ενός παιδιού, η λογική δεν βρίσκει ανταπόκριση. Δεν είναι ότι το παιδί δεν θέλει να συνεργαστεί. Απλώς αδυνατεί να επεξεργαστεί.
Εδώ το παραμύθι μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Δεν έρχεται για να δώσει λύση, αλλά για να δημιουργήσει απόσταση, να δώσει χώρο. Για να καταλάβουμε πώς μπορεί να λειτουργήσει, πρώτα πρέπει να δούμε τι συμβαίνει μέσα στο παιδί.
Διαβάστε τον πλήρη οδηγό για να κατανοήσετε τη βασική φιλοσοφία πίσω από το [Παραμύθι ως Εργαλείο].
Τι συμβαίνει όταν το συναίσθημα κατακλύζει;
Τα παιδιά βιώνουν τα αισθήματα πρωταρχικά μέσω του σώματος. Υπάρχει ένταση, σφίξιμο στο στήθος, κόμπος στο στομάχι… Υπάρχει ανάγκη εκτόνωσης. Η γλωσσική ικανότητα ακόμη εξελίσσεται. Δεν υπάρχουν ακόμη οι λέξεις. Δεν υπάρχει η οργάνωση της σκέψης.
Γι’ αυτό και οι εξηγήσεις τη συγκεκριμένη στιγμή δεν βοηθούν. Η διόρθωση μεταφράζεται ως επίθεση, η λογική ως απόρριψη, η ίδια η προσπάθεια αντιμετωπίζεται ως ενόχληση. Το παιδί χρειάζεται έναν πιο έμμεσο τρόπο επικοινωνίας. Έναν τρόπο για να πλησιάσει αυτό που νιώθει χωρίς να εκτεθεί. Εδώ ακριβώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε την αφήγηση.
Η δύναμη της ασφαλούς απόστασης
Όταν διαβάζουμε μια ιστορία στο παιδί, ανοίγουμε ένα παράθυρο σε έναν άλλο κόσμο. Εδώ δεν πρωταγωνιστεί το παιδί. Υπάρχει ένα τρίτο πρόσωπο, ο ήρωας της ιστορίας. Τα πάντα αφορούν εκείνον και το παιδί μετατρέπεται σε παρατηρητή. Έτσι δημιουργείται μια ασφαλής απόσταση.
Το έντονο συναίσθημα που βιώνει παίρνει μια άλλη μορφή. Μπορεί να είναι ένας δράκος. Μπορεί να μοιάζει με ένα σκοτεινό δάσος που πρέπει να διασχίσει ο ήρωας. Ή να γίνει μια τρομερή καταιγίδα.
Η ιστορία λειτουργεί ως ένα «δοχείο» που μπορεί να χωρέσει κάθε συναίσθημα, όποιο και να είναι, μέχρι το παιδί να μπορεί να το επεξεργαστεί. Ο ήρωας της ιστορίας γίνεται ο μεσολαβητής. Το παραμύθι βοηθά το παιδί να πλησιάσει το συναίσθημα από απόσταση, χωρίς να εκτεθεί. Να το επεξεργαστεί χωρίς να αποκαλυφθεί. Μπορεί να ταυτιστεί χωρίς να είναι ανάγκη να πει «είμαι εγώ αυτός».
Καταλαβαίνει ότι δεν είναι μόνο του. Όταν, για παράδειγμα, ο ήρωας αντιμετωπίζει μια κατάσταση και βρίσκει μια λύση, ανοιγεται χώρος για ταύτιση. Μέσω της αφήγησης μαθαίνει λέξεις για να μπορεί να περιγράψει αυτό που νιώθει και να μετατρέψει την παρορμητική πράξη σε λόγο. Η ίδια η δομή της ιστορίας (αρχή, μέση, τέλος) βοηθά τον εγκέφαλο του παιδιού να οργανώσει καλύτερα το χάος που μπορεί να νιώθει.
Για να δημιουργηθεί αυτός ο χώρος όπου το παιδί θα μπορεί να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του, έχει σημασία ο τρόπος που χρησιμοποιούμε μια ιστορία.
Μια απλή διαδικασία 4 βημάτων
Όταν αντιμετωπίζεις μια κατάσταση όπου το παιδί βιώνει αυτά τα έντονα συναισθήματα, υπάρχει μια ανάγκη για να βρεθεί άμεση λύση. Το παραμύθι όμως δεν είναι πυροσβεστήρας. Δεν θα κατασβήσει το συναίσθημα εκείνης της στιγμής, δεν θα επιφέρει άμεση λύση.
- Βήμα 1: Μη επέμβαση. Δεν γίνεται άμεση επέμβαση. Δεν γίνεται ανάγνωση μιας ιστορίας εν μέσω κρίσης. Διατηρούμε την ψυχραιμία μας και περιμένουμε τη ρύθμιση, να επανέλθει δηλαδή μια σχετική ηρεμία. Όταν το παιδί έχει ρυθμίσει τα αισθήματά του και υπάρχει γαλήνη, τότε εισηγούμαστε την αφήγηση.
- Βήμα 2: Η επιλογή της ιστορίας. Η επιλογή της ιστορίας δεν βασίζεται στο σενάριο αλλά στον πυρήνα. Δεν είναι ανάγκη το σενάριο της ιστορίας να είναι ακραίο, ούτε χρειάζεται το παραμύθι να μιλά ακριβώς για την ίδια κατάσταση που βιώνει το παιδί. Αυτό που έχει σημασία είναι η ιστορία να διαχειρίζεται έναν παρόμοιο συναισθηματικό πυρήνα. Για να μην ψάχνετε στα τυφλά, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε το έξυπνο εργαλείο αναζήτησης [Βρες το Βιβλίο]. Εκεί, μπορείτε να επιλέξετε τη συγκεκριμένη κατάσταση που σας απασχολεί (π.χ. θυμός, άγχος, ζήλια) και την ηλικία του παιδιού σας, ώστε να λάβετε στοχευμένες προτάσεις βιβλίων για το θέμα που σας απασχολεί.
- Βήμα 3: Απλή αφήγηση. Απλώς διαβάζουμε την ιστορία. Δεν την ερμηνεύουμε. Δεν είμαστε εδώ για να αναλύσουμε την κατάσταση, τους συμβολισμούς που πραγματεύεται ο συγγραφέας ή τους λόγους πίσω από τις αποφάσεις του ήρωα. Δεν συνδέεις την ιστορία με το παιδί. Δεν είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσεις φράσεις όπως «βλέπεις;» ή «κοίτα πώς…». Η ιστορία δουλεύει από μόνη της. Δεν χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση.
- Βήμα 4: Χώρος για επεξεργασία. Αφήστε χώρο στο παιδί. Δεν χρειάζεται να γίνει συζήτηση για την ιστορία. Δεν πιέζουμε με ερωτήσεις, δεν απαιτούμε συμπεράσματα. Η επεξεργασία μπορεί να γίνει και μέρες αργότερα. Αν ρωτήσουμε κάτι, δεν ρωτάμε «εσύ έτσι ένιωσες;» ή «ήταν και για σένα δύσκολο;». Ρωτάμε καλύτερα: «Τι σου έκανε εντύπωση;». Ερωτήσεις, δηλαδή, που δεν πιέζουν το παιδί να αντιμετωπίσει αισθήματα για τα οποία δεν είναι έτοιμο.
Όταν το παραμύθι γίνεται κήρυγμα
Το παραμύθι δεν είναι εργαλείο συμμόρφωσης. Δεν χρησιμοποιείται για να επαναφέρει το παιδί στην ήρεμη κατάσταση που επιθυμούμε ή για να αντιμετωπίσει μια «κακή» συμπεριφορά. Το παραμύθι μπορεί να λειτουργήσει ως συνοδοιπόρος του παιδιού μέχρι να είναι έτοιμο να επεξεργαστεί αυτά που νιώθει.
Δεν χρησιμοποιείται για να δώσουμε μαθήματα ηθικής. Δεν χρησιμοποιείται για να διδάξουμε τη «σωστή» συμπεριφορά. Δεν πιέζουμε το παιδί να ταυτιστεί με τον ήρωα ή με την κατάσταση. Το παραμύθι δεν διορθώνει το παιδί. Δεν υπάρχει ένα μοναδικό «σωστό μήνυμα». Δεν διορθώνουμε τη «λάθος» απάντηση ή ερμηνεία. Αφήνουμε το παιδί να το βιώσει όπως εκείνο μπορεί, χωρίς να αναμένουμε συγκεκριμένα αποτελέσματα και χωρίς να αντιμετωπίζουμε την αφήγηση ως μάθημα ζωής.
FAQ (Συχνές Ερωτήσεις)
Αν δεν θέλει να ακούσει; Μην το πιέζεις. Η ανάγνωση γίνεται για σύνδεση, δεν είναι τιμωρία. Πες: «Εντάξει, θα το αφήσω εδώ στο κομοδίνο και αν αλλάξεις γνώμη, μου λες». Συχνά η περιέργεια θα κερδίσει, ειδικά αν φύγει η πίεση.
Αν γελά ειρωνικά; Η ειρωνεία συχνά είναι «άμυνα». Μην το πάρεις προσωπικά. Συνέχισε κανονικά. Μην δώσεις σημασία στο γέλιο.
Αν θυμώσει περισσότερο; Σταμάτα την αφήγηση. Το παραμύθι μπορεί να «καθρεφτίζει» πολύ έντονα το συναίσθημα που αντιμετωπίζει. Δώσε του χώρο και χρόνο και ξαναδοκίμασε μια άλλη μέρα. Ίσως να είναι καλύτερα να διαλέξεις ένα παραμύθι που διαχειρίζεται το συναίσθημα πιο έμμεσα ή που έχει ως πρωταγωνιστή ένα ζωάκι αντί για άνθρωπο.
Πόσες φορές χρειάζεται να το διαβάσω στο παιδί; Μπορείς να το διαβάσεις όσες φορές σου το ζητήσει. Η επανάληψη πολλές φορές προσφέρει ασφάλεια και βοηθά στην εμπέδωση του μηνύματος. Αν δεν στο ξαναζητήσει, δεν είναι αρνητικό σημάδι. Μία-δύο αφηγήσεις μιας ιστορίας αρκούν για να μπει ο «σπόρος».
Λειτουργεί και σε μεγαλύτερα παιδιά; Ναι, μπορεί να λειτουργήσει. Κάποιες φορές μπορεί να αλλάξει το μέσο. Στα μεγαλύτερα παιδιά λειτουργούν και τα graphic novels ή ακόμη και σύντομες αλληγορικές ιστορίες. «Αφήγηση» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ένα κλασικό παραμύθι. Μπορεί να είναι απλώς μια συζήτηση για το πώς ένιωσε ένας ήρωας σε μια ταινία που είδατε ή ακόμη και η δημιουργία μιας δικής τους ιστορίας.
Τι κάνω αν με ρωτήσει κάτι για το οποίο δεν έχω απάντηση; Δεν χρειάζεται να είσαι παντογνώστης. Το παραμύθι είναι αφορμή για σύνδεση, δεν είναι εξεταστική. Αν βρεθείς σε δύσκολη θέση, δοκίμασε τα εξής:
- Επίστρεψε την ερώτηση: Αντί να απαντήσεις, πες: «Καλή ερώτηση. Εσύ γιατί νομίζεις…;». Έτσι το παιδί δίνει τη δική του λύση.
- Παραδέξου άγνοια: Πες: «Ξέρεις, ούτε και εγώ το σκέφτηκα. Ας το σκεφτούμε λίγο μαζί».
- Συνδέσου με το συναίσθημα: Αν η ερώτηση αφορά τη συμπεριφορά του ήρωα, μπορείς να πεις: «Δεν ξέρω γιατί το έκανε, αλλά φαίνεται πως ένιωθε… και όλοι νιώθουμε έτσι κάποτε». Μια δύσκολη ερώτηση μπορεί να γίνει η καλύτερη αφορμή για διάλογο.
Το παραμύθι δεν είναι μια μαγική λύση που θα εξαφανίσει το πρόβλημα με την τελευταία τελεία της ιστορίας. Είναι όμως μια γέφυρα. Μια γέφυρα που επιτρέπει στον γονέα και το παιδί να συναντηθούν σε έναν κοινό τόπο, εκεί όπου τα δύσκολα συναισθήματα δεν είναι πια απειλητικά, αλλά ιστορίες που περιμένουν να ακουστούν. Χρησιμοποιώντας την αφήγηση με σεβασμό στον χρόνο του παιδιού, του προσφέρετε το πολυτιμότερο δώρο: την αίσθηση ότι δεν είναι μόνο του μέσα στην “καταιγίδα” του.
Χρήσιμοι Σύνδεσμοι για εσάς:
Ολοκληρωμένος Οδηγός: Μάθετε τα πάντα για το [Πώς λειτουργεί το Παραμύθι ως Εργαλείο] 
Βρείτε Βιβλίο: Χρησιμοποιήστε το [Εργαλείο Αναζήτησης] για να βρείτε προτάσεις ανά ηλικία.
Βιβλιοθήκη: Δείτε όλα τα άρθρα μας για [Τη Δύναμη του Παραμυθιού]
Το παρόν περιεχόμενο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί εκπαιδευτική, ψυχολογική ή ιατρική συμβουλή. Για εξατομικευμένη υποστήριξη, συνιστάται η συμβουλή εξειδικευμένου επαγγελματία.