Όταν το παιδί βλέπει μόνο τη δική του πλευρά
Το παιδί σου άρχισε να μεγαλώνει, να κατανοεί περισσότερες έννοιες. Εξάλλου είσαι εδώ και, ανάμεσα στις δικές σου ανάγκες και ευθύνες, πρέπει να δώσεις το σωστό παράδειγμα, να διδάξεις τις σωστες αξίες στο παιδί.
Η ενσυναίσθηση ίσως είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα που καλείσαι να του εξηγήσεις, πολύ απλά επειδή δεν είναι κάτι που μπορεί να εκφραστεί εύκολα με λόγια. Ίσως ακούς τον εαυτό σου να λέει συχνά: «Να είσαι καλός, σκέψου πώς νιώθει ο άλλος». Και εκείνη τη στιγμή έρχεσαι αντιμέτωπος με συμπεριφορές όπως αδιαφορία όταν ένα άλλο παιδί κλαίει, ειρωνικά σχόλια που μπορεί να φαίνονται σκληρά, δυσκολίες στο μοίρασμα ή η ανάγκη να έχει πάντα δίκιο.
Το πιο δύσκολο είναι ότι αντιλαμβάνεσαι πως το παιδί βρίσκεται ακόμη σε μια διαδικασία όπου προσπαθεί να κατανοήσει τον συναισθηματικό κόσμο των άλλων ανθρώπων, και πολλές φορές δυσκολεύεται να ξεφύγει από τη δική του και μόνο οπτική.
Ένα παιδί μπορεί να μην καταλαβαίνει εύκολα γιατί κάποιος αισθάνεται μόνος, φοβισμένος ή διαφορετικός. Όμως, όταν δει έναν ήρωα να περνά αυτές τις εμπειρίες, συνδέεται συναισθηματικά μαζί του. Και μέσα από αυτή τη σύνδεση, δίνεται χώρος στην ενσυναίσθηση.
Οι ιστορίες λειτουργούν σαν «ασφαλής εξάσκηση» για τα συναισθήματα και έχουν επίδραση στα 8 είδη νοημοσύνης. Το παιδί παρατηρεί, νιώθει, προβληματίζεται και σταδιακά μαθαίνει να αναγνωρίζει καλύτερα τόσο τα δικά του συναισθήματα όσο και των άλλων.
Πριν δούμε πώς το παραμύθι μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά στη καλλιέργεια της ενσυναίσθησης ας σταθούμε στη βασική φιλοσοφία πίσω από το [Παραμύθι ως Εργαλείο].
Γιατί οι ήρωες των ιστοριών επηρεάζουν τόσο βαθιά τα παιδιά
Όταν αφηγούμαστε σε ένα παιδί μια ιστορία, αυτό δεν παρακολουθεί μόνο γεγονότα. Πίσω από αυτό κρύβεται μια ολόκληρη διαδικασία, όπου προσπαθεί να κατανοήσει τι συμβαίνει μέσα από ερωτήσεις που πιθανόν να έχει, όπως:
- Τι νιώθει ο ήρωας;
- Γιατί αντέδρασε έτσι;
- Τι θα έκανα εγώ στη θέση του;
- Πώς ένιωσε όταν τον απέρριψαν ή όταν τον βοήθησαν;
Αυτό είναι πολύ πιο δυνατό από μια απλή διδασκαλία. Μια καλή ιστορία δεν λέει στο παιδί «να είσαι καλός», αλλά επιτρέπει στον αναγνώστη να βιώσει την εμπειρία του άλλου.
Παραδείγματα από γνωστές ιστορίες
- Το Ασχημόπαπο: Δεν είναι εκεί απλώς για να διδάξει πως η συμπεριφορά των άλλων απέναντί του ήταν κακή. Επιτρέπει στο παιδί να βιώσει την απόρριψη και τη μοναξιά του ασχημόπαπου, και το τι σημαίνει να μην ανήκεις πουθενά.
- Ο Μικρός Πρίγκιπας: Ένα από τα κυριότερα σημεία είναι η σχέση του μικρού πρίγκιπα με την αλεπού, η οποία, μέσω της σοφίας της, δίνει την ευκαιρία τόσο στον μικρό πρίγκιπα όσο και στο παιδί να αναγνωρίσουν την πραγματική σύνδεση.
- Frozen: Ακόμη και σε πολύ σύγχρονες ιστορίες (όχι κατ’ ανάγκη κλασικά παραμύθια), τα παιδιά βλέπουν πώς ο φόβος και η απομόνωση επηρεάζουν τη συμπεριφορά της Έλσας. Έτσι, ένα παιδί μπορεί να κατανοήσει λίγο καλύτερα ότι, μερικές φορές, πίσω από μια δύσκολη συμπεριφορά μπορεί να κρύβονται αισθήματα όπως ο φόβος ή ο πόνος.
Μικρές αλλαγές στον τρόπο που διαβάζετε ιστορίες
- Ιστορίες με συναισθηματικό βάθος: Είναι προτιμότερο να επιλέγετε ιστορίες όπου δίνεται λόγος σε πραγματικά αισθήματα και όχι εκείνες όπου οι χαρακτήρες μοιάζουν τέλειοι. Αφηγηθείτε ιστορίες όπου οι χαρακτήρες συμπεριφέρονται και είναι πιο αληθινοί: ζηλεύουν, κάνουν λάθη, συγχωρούν, προβληματίζονται και επιχειρούν να κατανοήσουν ο ένας τον άλλον.
- Οι κρίσιμες στιγμές στην αφήγηση: Αντί να διαβάζετε συνεχόμενα, κάντε μικρές παύσεις και ρωτήστε:
- «Πώς πιστεύεις ότι νιώθει τώρα;»
- «Γιατί ίσως αντέδρασε έτσι;»
- «Εσύ πώς θα ένιωθες;»
Αυτό βοηθά το παιδί να εξασκηθεί στο να παρατηρεί συναισθηματικές καταστάσεις, αντί να μένει μόνο στην πλοκή.
- Σύνδεση με την πραγματικότητα: Μετά την ιστορία, μπορείτε να πείτε:
- «Σου έχει συμβεί ποτέ να νιώσεις έτσι;»
- «Θυμάσαι κάποιο παιδί που ίσως ένιωθε μόνο του;»
Η σύνδεση με την πραγματική ζωή είναι το σημείο όπου η ενσυναίσθηση αρχίζει να μεταφέρεται στις καθημερινές σχέσεις.
- Η διαφορετική οπτική: Ακόμη και οι χαρακτήρες μιας ιστορίας που μπορεί να μας φαίνονται ή να παρουσιάζονται ως αρνητικοί, έχουν αισθήματα. Θα αναφερθώ, για παράδειγμα, στην ταινία Inside Out (Τα Μυαλά που Κουβαλείς), όπου η Θλίψη δεν παρουσιάζεται ως ένα κακό συναίσθημα, αλλά έχει λόγο ύπαρξης. Αυτό δίνει την ευκαιρία στο παιδί να κατανοήσει λίγο βαθύτερα τις συμπεριφορές των ανθρώπων και να μην περιορίζεται στη διάκριση «καλός ή κακός άνθρωπος», βασιζόμενο απλώς στα συναισθήματα που εκδηλώνονται.
Παράδειγμα μικρής αφηγηματικής ιδέας
Ο Σταύρος καθόταν στο παγκάκι. Είχε έρθει στο καινούριο του σχολείο την προηγούμενη βδομάδα και ακόμη περνούσε μόνος του τα διαλείμματά του. Κανείς δεν του μιλούσε, πέρα από ένα «καλημέρα» το πρωί. Κοίταξε γύρω του. Απέναντι, τα παιδιά της τάξης του έπαιζαν μαζί. Γελούσαν, μάλωναν φιλικά. Ήταν μόνο κάποια μέτρα μακριά, αλλά του φαίνονταν χιλιόμετρα. Η όρασή του θόλωσε. Ένιωσε ένα δάκρυ να κυλά στο πρόσωπό του. Το σκούπισε βιαστικά. Έπειτα έσκυψε για να δέσει το κορδόνι του παπουτσιού του. Το ξέδεσε και το ξανάδεσε. Δεν μπορούσε να βρει άλλον τρόπο για να κρύψει το πρόσωπό του.
Πιο πέρα, η Μαρίνα τον παρακολουθούσε. Τον είχε προσέξει εδώ και μέρες. Πάντα μόνος, στο ίδιο παγκάκι. Ήθελε να τον πλησιάσει, αλλά ντρεπόταν. Το προσπάθησε δυο και τρεις φορές, αλλά κάθε φορά τα βήματά της σταματούσαν. Σήμερα όμως τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Είδε το κοκκινισμένο πρόσωπο. Θυμήθηκε όταν εκείνη είχε έρθει σε αυτό το σχολείο πριν ένα χρόνο. Καθόταν και αυτή στο ίδιο παγκάκι. Είχε και αυτή δάκρυα στα μάτια. Δεν κατάφερε να προσποιηθεί όμως όπως ο Σταύρος, και έφυγε τρέχοντας.
Πήρε μια βαθιά ανάσα. Πλησίασε τον Σταύρο.
— Χρειαζόμαστε ακόμη έναν στην ομάδα μας. Θέλεις να έρθεις; τον ρώτησε.
Ο Σταύρος σήκωσε το κεφάλι. Κοίταξε από τη Μαρίνα στα παιδιά πιο κάτω. Έμοιαζαν να περιμένουν. Χαμογέλασε.
— Ναι, απάντησε. Αν και δεν είμαι πολύ καλός.
— Δεν πειράζει, του απάντησε η Μαρίνα.
Τον πήρε από το χέρι και μαζί προχώρησαν εκεί που ήταν τα άλλα παιδιά.
Μερικές φορές η ενσυναίσθηση ξεκινά όταν θυμόμαστε πώς νιώσαμε εμείς κάποτε.
Τι απομακρύνει τα παιδιά από τη συναισθηματική σύνδεση
- Μάθημα αντί για αφήγηση: Όταν μια ιστορία καταλήγει σε φράσεις όπως: «Βλέπεις; Πρέπει να φέρεσαι σωστά», τότε το παιδί σταματά να συνδέεται συναισθηματικά και αρχίζει να ακούει την ιστορία σαν διάλεξη. Αυτό που έχει σημασία είναι το βίωμα, όχι οι ηθικολογίες.
- Επιμονή στο αποτέλεσμα: Πολλές φορές μπορεί να έχετε διαβάσει μια ιστορία όπου ο χαρακτήρας δυσκολεύτηκε ή έκλαψε, και ίσως να ρωτήσατε το παιδί: «Δεν τον λυπήθηκες;». Η ενοχή δεν θα οδηγήσει στην ενσυναίσθηση. Το παιδί θα οδηγηθεί εκεί μόνο όταν του δοθεί η ευκαιρία να επεξεργαστεί τα δικά του αισθήματα.
- Μονοδιάστατοι χαρακτήρες: Μην προσπαθείτε να απλοποιείτε τη φύση ενός χαρακτήρα για να τον κάνετε μονοδιάστατο. Αν όλοι οι «καλοί» είναι πάντα σωστοί και όλοι οι «κακοί» απλώς κακοί, το παιδί δεν θα έχει την ευκαιρία να κατανοήσει την πολυπλοκότητα των ανθρώπων. Η πραγματική ενσυναίσθηση χρειάζεται κατανόηση κινήτρων, φόβων και συναισθημάτων.
FAQ (Συχνές Ερωτήσεις)
- Από ποια ηλικία βοηθούν τα παραμύθια στην ενσυναίσθηση; Ακόμη και από την προσχολική ηλικία. Τα μικρά παιδιά αρχίζουν να αναγνωρίζουν βασικά συναισθήματα μέσα από εικόνες, φωνές και απλές ιστορίες.
- Πρέπει οι ιστορίες να έχουν πάντα ηθικό δίδαγμα; Όχι απαραίτητα. Συχνά οι πιο δυνατές ιστορίες είναι εκείνες που αφήνουν χώρο για συναίσθημα και συζήτηση, αντί για ένα ξεκάθαρο «μάθημα». Δεν γράφουν όλοι οι συγγραφείς με στόχο να δώσουν κάποιο ηθικό μάθημα, αλλά πολλές φορές γράφουν με τρόπο που ανταποκρίνεται, ίσως, στα δικά τους βιώματα.
- Τι γίνεται αν το παιδί αδιαφορεί για τα συναισθήματα των χαρακτήρων; Σε κάποιες ηλικίες είναι απόλυτα φυσιολογικό. Η ενσυναίσθηση είναι ένα συναίσθημα που κατακτάται σταδιακά και εξελίσσεται με τον χρόνο.
- Είναι καλύτερα τα βιβλία ή οι ταινίες; Και τα δύο μπορούν να βοηθήσουν. Όμως τα βιβλία δίνουν περισσότερο χώρο στη φαντασία και την εσωτερική επεξεργασία των συναισθημάτων, σε αντίθεση με τις ταινίες οι οποίες τείνουν να είναι πιο επεξηγηματικές.
- Πόσο συχνά χρειάζεται να διαβάζουμε ιστορίες; Αν εσείς το επιθυμείτε, μπορείτε να το εντάξετε στη ρουτίνα σας. Δεν υπάρχει όμως λόγος για πίεση. Ακόμη και κάποιες αφηγήσεις την εβδομάδα μπορεί να έχουν ουσιαστική επίδραση.
- Μπορούν οι ιστορίες να βοηθήσουν παιδιά που δυσκολεύονται κοινωνικά; Ναι. Οι ιστορίες λειτουργούν σαν ένας ασφαλής τρόπος εξάσκησης κοινωνικών καταστάσεων και δίνουν την ευκαιρία στα παιδιά να κατανοήσουν καλύτερα συμπεριφορές, συναισθήματα και σχέσεις. Διαβάστε περισσότερα για το πως τα παραμύθια επηρεάζουν τον ψυχισμό και το συναίσθημα των παιδιών.
Η ενσυναίσθηση δεν είναι ένα μάθημα που μπορεί να αποστηθιστεί, αλλά μια δεξιότητα της καρδιάς που καλλιεργείται μέρα με τη μέρα. Τα παραμύθια και οι ιστορίες προσφέρουν στα παιδιά το πιο πολύτιμο εργαλείο: έναν ασφαλή καθρέφτη για να γνωρίσουν τον εαυτό τους και ένα ανοιχτό παράθυρο για να κατανοήσουν τον κόσμο των άλλων. Κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο μαζί τους, δεν τους διαβάζουμε απλώς μια ιστορία, αλλά τους δείχνουμε τον δρόμο για να γίνουν πιο συνειδητοί, ευαίσθητοι και ολοκληρωμένοι άνθρωποι.
Χρήσιμοι Σύνδεσμοι για εσάς:
Ολοκληρωμένος Οδηγός: Μάθετε τα πάντα για το [Πώς λειτουργεί το Παραμύθι ως Εργαλείο] 
Βρείτε Βιβλίο: Χρησιμοποιήστε το [Εργαλείο Αναζήτησης] για να βρείτε προτάσεις ανά ηλικία.
Βιβλιοθήκη: Δείτε όλα τα άρθρα μας για [Τη Δύναμη του Παραμυθιού]
Το παρόν περιεχόμενο παρέχεται αποκλειστικά για ενημερωτικούς σκοπούς και δεν αποτελεί εκπαιδευτική, ψυχολογική ή ιατρική συμβουλή. Για εξατομικευμένη υποστήριξη, συνιστάται η συμβουλή εξειδικευμένου επαγγελματία.Διαβάστε την πλήρη [Αποποίηση Ευθύνης] του ιστοτόπου μας.